Bayburt-Բայբերդ (Papert) (*)

Ocak 21, 2019 0 Yazar: levni

Baberd, Bayberd, Bayburd. Yüksek Hayk Eyaleti’nin Sıper (Ispir) bölgesinde, Çorokh’un (Çoruh) iki yakasında kurulu (günümüzde Bayburt, Gümüşhane İli) şehir.

Aşılmaz kalesiyle M.Ö. II. yüzyıldan itibaren ün salmıştı. Ermenistan’ın 387 yılındaki bölünmesi sonucunda Bizans’a bağlanmıştır.

VI. yüzyılda, imparator I. Jüstinyen tarafından restore edilip kışlaya dönüştürülmüştür. 1040 yılında Selçuklular Baberd’i ele geçirmeye çalışmışsalar da büyük kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmışlar, 1071 yılında tekrar saldırıp şehri işgal ederek halkı kılıçtan geçirmişlerdir. 1397 yılında Ermeni episkoposluk makamı olarak anılmaktadır.

İtalyan seyyahlar Marko Polo (1271) ve H. Barbaro (1474) Baberd’den geçmiş, birincisi, şehrin kuzeybatısında bulunan gümüş madenleri, ikincisi ise 1500 ailenin yaşadığı şehir hakkında övücü sözler sarf etmiştir.

Baberd, 1514 yılında Osmanlılar tarafından (daha sonra Erzrum/Erzurum Vilayeti’nde, Baberd Sancağı’nın merkezi olmuştur) işgal edilmiştir.

Şehir, Trabzon’dan Karin’e (Erzurum) ve İran’a giden yol üzerinde önemli bir istasyon olmuş, Cenova ve Venedik’le ticari ilişkiler içinde bulunmuştur. Baberd, Ermeni elyazmalarının kopya edildiği önemli merkezlerden biri olmuştur. Şehir, 1829 Adrianapolis (Edirne) antlaşmasıyla Osmanlıya teslim edilmiş, savaş süresince Rusları desteklemiş olan 1000 dolayında aile ise intikama hedef olmamak için 1829–30 yıllarında Ermenistan eyaletine ve Akhaltskha (Ahıska) bölgesine göç etmiştir. Türk katliamcılar 1895 yılında Baberd’de binlerce Ermeni öldürmüş ve birçoğunu da Zorla Müslümanlaştırmışlardır.

1915’te Baberd’de (yaklaşık 30 bin nüfus) 481 dükkân ve mağaza, 40 kervansaray, 177 değirmen, 3 yağhane, 19 fırın, 1 tabakhane ile sabun, boya ve mum atölyeleri vardı. Şehirde yaşayan yaklaşık 10 bin Ermeni, beş kilise (Surb/Aziz Astvadsadsin, Surb Astvadsamayr, Surb Hıreştakapet, Surb Nışan, Surb Ohan), bir erkek (Mesropyan) ve bir de kız (Hıripsimyan) okullarına sahipti.

Genelde tarım, hayvancılık, zanaatlar (özellikle kuyumculuk, demircilik ve halıcılık) ve ticaretle uğraşmaktaydılar.

Baberd’in Ermeni ahalisi 1915 Soykırımı esnasında tehcir edilmiş, büyük kısmı göç yolunda katledilmiş, kurtulabilenler ise değişik ülkelere sığınmışlardır. Baberd’in, 1916 yılında Rus orduları tarafından kurtarılmasının akabinde şehir 1918’de tekrar Osmanlılar tarafından işgal edilmiştir.

Çorokh’un sol kıyısında bulunan kayalık bir dağın tepesinde Baberd’in antik kalesinin kalıntıları bulunmaktadır. Düzgün kesilmiş taşlar ve kireç harcıyla yapılmış olan iki sıra surlarla çevrili kalede ordugâh, şatolar, kilise (Yunanca ve Ermenice yazıtlarla), su sarnıçları, tüneller ve farklı amaçlı yapılar mevcuttu, buların büyük bir kısmı 1829 Osmanlı-Rus savaşı esnasında yıkılmıştır.

Küçük Ermeni Ansiklopedisi, I. cilt, Yerevan, 1990.

Bayburt Kazasına Bağlı Ermeni Köyleri ve Kiliseleri

Bayburt : Kakhi -Zade Mahallesi Surp Hreşdagabet Kilisesi Bayburt : Daş Mahallesi Surp Stepanos Kilisesi Bayburt : Legyah Surp Hovannes Kilisesi Bayburt : Ğater Mahallesi Surp Nşan Kilisesi Bayburt :Averak mahallesi Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem ana Kilisesi) Bayburt :Averak Mahallesi Surp Hovannes Kilisesi Bayburt : Varzahan Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem ana Kilisesi) Bayburt :Varzahan Köyü Surp Hampartzum Kilisesi Bayburt:Arezğa Köyü 370 Ermeni :Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt:Tzahmants Köyü 502 Ermeni:Surp Kahana Kilisesi Bayburt :Malasa Köyü 380 Ermeni :Surp Hovannes Kilisesi Bayburt :Malasa Köyü 380 Ermeni:Surp Tovmas Kilisesi Bayburt : Khayek-Hayek Köyü 361 Ermeni: Surp Haçi Luys-Surp Khaçi Luys Kilisesi Bayburt :Losek-Leşonk 981 Ermeni Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Losek-Leşonk 981 Ermeni Köyü Surp Lusavoriç Kilisesi Bayburt:Losek-Leşonk 981 Ermeni Köyü Surp Hovannes Kilisesi Bayburt :Kisandu Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Kisandu Köyü Surp Yeğia Kilisesi Bayburt :Kisandu Köyü Surp Krikor Kilisesi Bayburt :Karavank Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Karavank Köyü Surp Kevork Kilisesi Bayburt :Ade Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem ana Kilisesi) Bayburt :Ade Köyü Surp Lusavoriç Kilisesi Bayburt :Zahmans Köyü Surp Hovannes Kilisesi Bayburt :Hups-Khups-Xups Köyü Surp Amenapirgiç Kilisesi Bayburt :Hups-Khups-Xups Köyü Surp Sarkis Kilisesi Bayburt :Hups-Khups-Xups Köyü Surp Kristafor Kilisesi Bayburt :Niv Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Ruşti Köyü Surp Hovannes Kilisesi Bayburt :Romeli Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Sarajoğ Köyü Surp Sarkis Kilisesi Bayburt:Domla Köyü Surp Hampartzum Kilisesi Bayburt :Sığırji Köyü Surp Haç-Khaç Kilisesi Bayburt :Khanzavirk-Xanzavirk Köyü Surp Kevork Kilisesi Bayburt :Kharik-Harik-Xarik Köyü Surp Hovannes Kilisesi Bayburt :Kharik-Harik-Xarik Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Kharik-Harik-Xarik Köyü Surp Kevork Kilisesi Bayburt: Pilrak Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Plitak Köyü Surp Giragos Kilisesi Bayburt:Kirzi Köyü Surp Boğos Kilisesi Bayburt:Kirzi Köyü Surp Haç-Surp Xaç Kilisesi Bayburt:Ku (Ko) Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Balakhort-Balaxort Köyü Surp Lusavoriç Kilisesi Bayburt :Balakhort-Balaxort Köyü Surp Garabed Kilisesi Bayburt :Surp Toros Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt :Surp Toros Köyü Surp Takavor Kilisesi Bayburt :Plur Köyü Surp Kevork Kilisesi Bayburt :Plur Köyü Surp Sahak Kilisesi Bayburt :Plur Köyü Surp Sarkis Kilisesi Bayburt :Herki Köyü Surp Lusavoriç Kilisesi Bayburt :Herki Köyü Surp Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt:Pnjerğa Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Olmerğa Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Balakhort Köyü Surp Kevork Kilisesi Bayburt : Ksanda Köyü Surp Lusavoriç Kilisesi Bayburt : Plur Köyü Surp Mardiros Kilisesi Bayburt: Almaşka Köyü Surp Nşan Kilisesi Bayburt: Surp Varvar-Barbara Ziyareti Bayburt: Karorak Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Karorak Köyü Surp Kevork Kilisesi Bayburt: Hinte Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Ksanta Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Domna Köyü Surp Astvadzadzin Kilisesi (Meryem Ana Kilisesi) Bayburt: Domna Köyü Surp Theodoros Kilisesi

5 Ağu 2017